28
júl

Stjórnsýslukæra

Eftirfarandi stjórnsýslukæra var send umhverfisráðherra þann 28. júlí 2014.

Hvalfirði, 27. júlí 2014

Umhverfisráðuneytið
Sigurður Ingi Jóhannsson umhverfisráðherra
Skuggasundi 1
150 Reykjavík
 

Efni: Stjórnsýslukæra vegna ákvörðunar Skipulagsstofnunar dags. 26. júní 2014 um að fyrirhuguð framleiðsluaukning álvers Norðuráls á Grundartanga um 50.000 tonn á ári, úr 300.000 tonna ársframleiðslu í allt að 350.000 tonna ársframleiðslu skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.                                                                                                               

Kærandi: Umhverfisvaktin við Hvalfjörð, kt. 591110-1520

Kúludalsá, 301 Akranesi, s. 897-7017 og 897-9070

Þetta tölvupóstfang er varið gegn ruslpóstsþjörkum, Þú verður að hafa JavaScript virkt til að sjá það.

www.umhverfisvaktin.is


Kæruefni: Kærð er ákvörðun Skipulagsstofnunar dags. 26. júní 2014 um að fyrirhuguð framleiðsluaukning álvers Norðuráls á Grundartanga um 50.000 tonn á ári, úr 300.000 tonna ársframleiðslu í allt að 350.000 tonna ársframleiðslu skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Kæran byggir á  14. gr. laga nr. 106/2000.

Kröfur kæranda:
Að fyrirhugaðri framleiðsluaukningu álvers Norðuráls á Grundartanga verði gert að sæta mati á umhverfisáhrifum.


Greinargerð:
Nokkrir veigamiklir þættir liggja til grundvallar kæru Umhverfisvaktarinnar við
Hvalfjörð. Niðurstöður úr þessum þáttum þurfa að vera fyrir hendi til að skipulagsyfirvöld séu fær um að taka afstöðu til þess hvort auka megi við mengun frá Grundartanga með því að leyfa framleiðsluaukningu hjá Norðuráli. Þessir þættir eru:
a.    Rannsaka þarf samlegðaráhrif mengunar af völdum stóriðju á Grundartanga á lífríki og náttúru.
b.    Þolmörk íslenskra húsdýra gagnvart flúori hafa ekki verið rannsökuð og sama er að segja um áhrif langtíma álags flúors á íslenskt búfé. Slíkar rannsóknir þurfa að fara í gang nú þegar.
c.    Mæla þarf styrk flúors í andrúmslofti allan ársins hring og koma þarf á fót upplýsingamiðlun um loftgæði á rauntíma. Stöðugar rannsóknir þurfa að eiga sér stað  á búfjárafurðum til að tryggja fæðuöryggi vegna mengunar frá Grundartanga.
d.    Koma þarf á samstarfi skipulagsyfirvalda við hagsmunaaðila vegna framkvæmda er hafa í för með sér mengun.
e.    Rannsaka þarf hættu á mengunarslysum og hanna nú þegar viðbragðsáætlun vegna mengunarslysa á Grundartanga.

a.    Rannsaka þarf samlegðaráhrif mengunar frá stóriðju á Grundartanga.

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð leggur áherslu á nauðsyn þess að rannsökuð verði samlegðaráhrif mengandi efna frá iðjuverunum á Grundartanga af til þess bærum aðilum. Slíkt hefur ekki verið gert áður. (Sjá skýrslur um umhverfisvöktun 2006 - 2013 vegna Grundartanga). Umhverfisvaktin við Hvalfjörð telur að áhrif mengunar vegna iðjuveranna á Grundartanga séu mun meiri en mælingar benda til. Mengunarálag birtist m.a. í flúori í beinsýnum úr sauðfé og hrossum og heilsubresti búfjár. Mikilvægt er að sérfræðingar sem sinna mengunarmælingum og úrvinnslu þeirra vinni saman til að fá sem gleggsta heildarmynd af stöðunni.

Athygli vekur að gefin hafa verið út þrjú sjálfstæð álit af hálfu Skipulagsstofnunar um að tilteknar verksmiðjur sem fyrirhugað er að reisa á Grundartanga þurfi ekki að sæta mati á umhverfisáhrifum. Nú bætist við fjórða álit Skipulagsstofnunar um að framleiðsluaukning Norðuráls þurfi ekki heldur að sæta mati á umhverfisáhrifum. Álitin eiga það öll sammerkt að hver verksmiðja eða framleiðsluaukning ein og sér muni ekki hafa umtalsverð umhverfisáhrif umfram þau umhverfisáhrif sem þegar eru til staðar og hver viðbót af mengun sé óveruleg miðað við núverandi mengun. Umhverfisvaktin við Hvalfjörð álítur að ekki eigi að gefa afslátt af kröfum um mat á umhverfisáhrifum þó að annar mengandi iðnaður sé til staðar á svæðinu. Miklu fremur beri að gæta sérstakrar varúðar þegar teknar eru ákvarðanir um að auka mengun í umhverfi þar sem hættumerkin blasa við vegna mikillar mengunar sem þegar  er til staðar.  (Sjá umfjöllun um brennisteins- og flúormengun í skýrslu Faxaflóahafna 2013).

b.    Rannsaka þarf þolmörk íslenskra húsdýra gagnvart flúori. Jafnframt þarf að rannsaka  áhrif langtíma álags flúors á íslenskt búfé.

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð telur óviðunandi að þolmörk íslenskra húsdýra gagnvart flúori hafi ekki verið rannsökuð og að rannsóknir á áhrifum langtíma álags flúors á íslenskt búfé hafi ekki verið gerðar. Enn er stuðst við rannsóknir á áhrifum flúors á dádýr í Noregi til að ákvarða þol íslensks búfjár gagnvart flúori. Bent er á að dádýr er erlend dýrategund sem býr við önnur lífsskilyrði en íslensk húsdýr auk þess að hafa líkamsstarfsemi jórturdýrs, en það gerir dádýr óhæf sem viðmið fyrir hesta.

Alvarlegar vísbendingar eru um að flúormengun hafi valdið tjóni utan þynningarsvæða iðjuveranna. Afföll sauðfjár vestan við iðjuverin á Grundartanga eru til dæmis marktækt meiri og frjósemi minni heldur en í öðru sauðfé á svæðinu (sjá rannsókn Gyðu S. Björnsdóttur). Umhverfisvaktin krefst þess að ýtarlegar rannsóknir fari fram á þoli íslensks búfjár gagnvart flúori og að rannsóknir á langtíma áhrifum flúors á húsdýr sem haldin eru í nágrenni Norðuráls á Grundartanga hefjist án tafar og verði hluti af gagngerri úttekt á umhverfisáhrifum frá iðjuverunum á Grundartanga sem óhjákvæmilegt er að láta gera. 

c.    Mæla þarf styrk flúors í andrúmslofti allt árið um kring og koma á fót upplýsingamiðlun um loftgæði á rauntíma. Stöðugar rannsóknir þurfa að eiga sér stað  á búfjárafurðum til að tryggja fæðuöryggi vegna mengunar frá Grundartanga.

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð vekur enn á ný athygli á göllum við núverandi umhverfis-vöktun þar sem styrkur flúors í andrúmslofti er einungis mældur yfir gróðrartímabilið apríl – okt. en ekki allan ársins hring. Auk þess er ekki unnt að nálgast upplýsingar um flúorstyrk í andrúmslofti á rauntíma, heldur mörgum mánuðum síðar og þá einungis fyrir hluta ársins eins og fyrr segir.

Samkvæmt starfsleyfi Norðuráls er heimilt að auka útsleppi flúors yfir vetrarmánuðina, þegar flúor í andrúmslofti er ekki mældur, á þeim forsendum að það sé utan vaxtar og beitartíma. Sjá grein 2.1.6. í starfsleyfi.  Þær forsendur standast ekki því hefð er fyrir útigangi og vetrarbeit hrossa og sauðfjár og það er skýlaus krafa að gætt sé að hreinleika haganna allan ársins hring með öflugri vöktun, enda er í starfsleyfi Norðuráls gert ráð fyrir að unnt sé að stunda hefðbundinn búskap utan skilgreindra þynningarsvæða fyrir flúor og brennnistein. Rétt er að nefna í þessu sambandi að þynningarsvæði fyrir flúor og brennistein hafa verið þau sömu síðan Norðurál hóf starfsemi sína með fimm sinnum minni framleiðslu en nú er.

Staðreyndin er sú að mikið magn flúors hefur mælst bæði í sauðfé og hrossum sem hafa verið á beit utan við skilgreint þynningarsvæði fyrir flúor. Umhverfisvaktin við Hvalfjörð telur að miðað við núverandi flúorálag sé ekki unnt að halda því fram að landbúnaður í grennd við Grundartanga geti gengið eðlilega fyrir sig og að unnt sé, miðað við núverandi mengunarstig að tryggja hreinleika afurðanna. Ljóst er að enn mun síga á ógæfuhliðina verði flúormengun aukin.

Til að undirstrika alvarleika málsins bendir Umhverfisvaktin á að þann 1. mars 2010 var landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins breytt þannig að bændur eru nú taldir til fóðurframleiðenda. Fóðurframleiðandi er sá sem framleiðir fóður til að framleiða afurðir sem fara svo beint inn í fæðukeðjuna t.d. mjólk og kjöt. Samkvæmt nýju lögunum er slíkur fóðurframleiðandi algerlega ábyrgur fyrir hollustu og hreinleika afurða sinna. Verði mengun í afurðum rakin til Hvalfjarðar er viðkomandi bóndi ábyrgur.

Rétt er og skylt að horfast í augu við þá staðreynd að hvað eina sem bætist við af mengun á svæðinu getur orðið dropinn sem fyllir mælinn og gerir lífsafkomu bænda að engu. Vissulega er tímabært að ræða um það hvort og hvernig framtíð landbúnaðar við Hvalfjörð geti orðið. Skipulagsstofnun getur hafið þá umræðu ef vilji er fyrir hendi.

Það er gríðarlega mikilvægt fyrir heilsu manna og dýra sem og fæðuöryggi í Hvalfirði, að hægt sé að fylgjast með eiturefnum í lofti og staðreyna mengun á hverjum tíma. Það hlýtur einnig að vera umhverfisyfirvöldum og iðjuverunum sjálfum kappsmál að hafa þessar upplýsingar handbærar. Umhverfisvaktin skorar enn og aftur á yfirvöld umhverfismála að hefja vöktun á flúori í andrúmslofti allan ársins hring. Mælt verði flúor í öllum mælitækjum fyrir loftgæði sem gert er ráð fyrir í gildandi vöktunaráætlun og niðurstöðurnar birtar á rauntíma.


d.    Koma þarf á samstarfi skipulagsyfirvalda við hagsmunaaðila.

Mikilvægt er að skipulagsyfirvöld leiti umsagnar hagsmunaaðila þegar stefnt er að því að auka mengandi iðnaðarframleiðslu í landbúnaðarhéraði. Ekki verður séð að Skipulagsstofnun hafi leitað slíkra umsagna þrátt fyrir að iðnaðarsvæði Grundartanga sé í landbúnaðarhéraði þar sem hagsmunasamtök bænda eru starfandi og þrátt fyrir að til séu íbúasamtök sem vinna að náttúruvernd og auknum náttúrugæðum.

e.    Mengunarslys og viðbragðsáætlun.

Flestir vita nú um hið alvarlega mengunarslys sem varð í Norðuráli í ágúst 2006. Íbúar í grennd höfðu enga hugmynd um slysið fyrr en mörgum mánuðum síðar og það skorti verulega á rannsóknir í kjölfar þess. Til dæmis voru engin heysýni tekin til flúormælinga eftir mengunarslysið. Það var ekki fyrr en sumarið 2012 sem slíkt var gert. (Sjá vöktunarskýrslur iðjuveranna). Telur Skipulagsstofnun raunverulega enga hættu á að mengunarslys eigi sér stað? Ef svipað slys ætti sér stað nú gæti það orðið margfalt umfangsmeira og hættulegra. Hver myndi taka á sig ábyrgðina á því?

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð telur að skipulagsyfirvöldum beri að láta þar til bæra aðila rannsaka til hlýtar möguleika á mengunarslysum á Grundartanga og að láta hanna viðbragðsáætlun vegna mögulegra bilana í hreinsivirkjum Norðuráls og Elkem, svo og í mengunarvarnarbúnaði annarra iðjuvera á Grundartanga.


Lokaorð.

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð hefur í stuttu máli gert grein fyrir nokkrum veigamiklum þáttum sem hún telur að þurfi að rannsaka, áður en tekin er ákvörðun um framleiðsluaukningu Norðuráls.

Umhverfisvaktin við Hvalfjörð óskar eftir því að umhverfisráðherra úrskurði á þann veg að umhverfismat vegna fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar Norðuráls á Grundartanga skuli fara fram. Til vara fer Umhverfisvaktin við Hvalfjörð fram á að málið verði sent Skipulagsstofnun aftur til löglegrar meðferðar, þ.m.t. ítarlegri rannsókna á forsendum hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar, svo og mögulegum afleiðingum hennar.


Virðingarfyllst,

 F.h. Umhverfisvaktarinnar við Hvalfjörð, 

Þórarinn Jónsson


Í stjórnsýslukærunni er vísað í eftirtalin gögn:

Skýrslur um umhverfisvöktun iðnaðarsvæðisins á Grundartanga gefnar út af Norðuráli á Grundartanga og Elkem Íslandi (2006-2013), aðgengilegar á vef Norðuráls.

Skýrsla Sameignarfélagsins Faxaflóahafna (2013) um úttekt á ástandi mengunar vegna iðjuvera á Grundartanga, aðgengileg á vef Faxaflóahafna.
Meistaraverkefni Gyðu S. Björnsdóttur (2014) frá Umhverfis- og auðlindafræði við Háskóla Íslands, aðgengilegt á vef Háskóla Íslands.
Starfsleyfi Norðuráls á Grundartanga, aðgengilegt á vef Umhverfisstofnunar.

10
júl

Opið bréf til Norðuráls

Álver á heimsmælikvarða?

Undanfarnar vikur hefur í fréttablöðum gefið að líta heilsíðuauglýsingu með fyrirsögninni „Álver á heimsmælikvarða.“ Í auglýsingunni vekur Norðurál á Grundartanga athygli á góðum tökum sínum á útsleppi mengandi efna, einkum flúors. Norðurál telur að áhrif fyrirtækisins á lífríki Hvalfjarðar séu óveruleg, bendir á niðurstöður umhverfisvöktunar fyrir árið 2013 því til sönnunar og telur gæði rekstrarins á heimsmælikvarða.

Af þessu tilefni óskar Umhverfisvaktin við Hvalfjörð eftir því að forsvarsmenn Norðuráls svari eftirfarandi spurningum hið fyrsta og eigi síðar en 1. ágúst n.k.

1.    Er frammistaða Norðuráls á heimsmælikvarða ef iðjuverið þarf heimild til að losa ríflega 40%    meira af flúor á hvert tonn áls heldur en Alcoa Fjarðaál?


2.    Finnst Norðuráli rétt að miða „árangur“ sinn við s.l. ár þar sem veðurskilyrði voru allt önnur en árin á undan og flúor rigndi jafnt og þétt af gróðri?


3.    Finnst forsvarsmönnum Norðuráls það óveruleg umhverfisáhrif að á meirihluta vöktunarbæja skuli ár eftir ár mælast svo hátt flúor í kjálkum sauðfjár að hætta sé á tannskemmdum og að tannskemmdir hafi orðið í sauðfé nú þegar?


4.    Í ljósi þess að austlægar vindáttir ríkja á svæðinu: Finnst forsvarsmönnum Norðuráls það óveruleg umhverfisáhrif að afföll sauðfjár vestan við iðjuverið skuli vera marktækt meiri og frjósemi minni heldur en í öðru sauðfé?


5.    Finnst Norðuráli það æskileg staða, að áhrif langtíma flúorálags á kindur og hross skuli ekki þekkt, en leyfilegt útsleppi flúors byggt á áætluðu þoli dýranna?


6.    Skýrslur sýna að heysýni voru ekki flúormæld fyrr en sex árum eftir mengunarslysið í álveri Norðuráls 2006. Hverju sætir það?


7.    Norðurál hefur á hendi umsýslan vöktunar vegna eigin mengunar. Telur Norðurál, í ljósi beinna fjárhagslegra og viðskiptalegra tengsla fyrirtækisins  við rannsakendur, Umhverfisstofnun og höfunda vöktunarskýrslna, trúverðugleika mengunarmælinga nægilegan?


8.    Finnst forsvarsmönnum Norðuráls það til fyrirmyndar að erfitt sé að lesa skýrslur um umhverfisvöktun sér til gagns?


9.    Finnst forsvarsmönnum Norðuráls það til fyrirmyndar að ekki sé til viðbragðsáætlun vegna mengunarslysa í iðjuverinu?


10.    Finnst forsvarsmönnum Norðuráls það til fyrirmyndar að auka álframleiðsluna og þar með losun flúors þó iðjuverið starfi í blómlegu landbúnaðarhéraði?

Svörin sendist Umhverfisvaktinni við Hvalfjörð: Þetta tölvupóstfang er varið gegn ruslpóstsþjörkum, Þú verður að hafa JavaScript virkt til að sjá það. eða formanni Umhverfisvaktarinnar, Þórarni Jónssyni, Hálsi, 276 Kjós.

                                                                                                                                  7. júlí 2014

                                                                                                        Umhverfisvaktin við Hvalfjörð


23
maí

Vel heppnað Opið hús

Opna húsið í Garðakaffi þann 20. maí s.l. heppnaðist vel. Gyða Björnsdóttir kynnti meistaraverkefni sitt frá Umhverfis- og auðlindafræði við HÍ. Ragnheiður sýndi myndir frá útsleppi mengandi efna frá Grundartanga, þ.e. þeirra efna sem augað og myndavélin greina. Sigurður Sigurðarson flutti pistil um flúor í búfé og hvers vænta má ef efnið mengar fóður og haga búfjár. Í lokin fóru Sigurður og Ómar Ragnarsson á kostum og kölluðu fram bros á hverju andliti eins og vænta má þegar slíkir menn hittast.

gya bjrnsdttir.jpg - 177.46 Kb

sig sig.jpg - 219.33 Kb

hvenaer drepur madur mann.jpg - 256.99 Kb


15
maí

Opið hús 20. maí

Áhugafólk um umhverfismál!
Verðum með opið hús í Garðakaffi á Akranesi nk. þriðjudagskvöld, 20. maí, kl. 20.
Gyða S. Björnsdóttir, nýútskrifuð með meistaragráðu frá umhverfis- og auðlindadafræði við  HÍ, kynnir meistaraverkefni sitt: „Sýnir sauðfé við Hvalfjörð merki um líffræðilegt álag af völdum mengunar?“
Sigurður Sigurðarson dýralæknir fjallar um áhrif flúors á búfénað og les kafla úr 2. bindi ævisögu sinnar sem kemur út í haust, á 75 ára afmæli hans. Gestum gefst tækifæri til að skrá sig á heillaóskaskrá afmælisritsins (Tabula gratulatoria).
Sýndar verða ljósmyndir sem einstaklingar hafa tekið á ýmsum tímum af útsleppi frá verksmiðjusvæðinu á Grundartanga. Þar á meðal er röð af ljósmyndum frá Jónsmessukvöldi í fyrra, teknum af Bergþóru Andrésdóttur á Kiðafelli.
Fyrirspurnir og umræður. Hægt er að kaupa kaffi og meðlæti á staðnum. Verið velkomin!    

hvenaer drepur madur mann.jpg - 256.99 Kb

Einhverjum duttu í hug fleyg orð Jóns Hreggviðssonar "Hvenær drepur maður mann ...? þegar hann sá þessa mynd.

Ljósm.: Þórarinn Jónsson

11
maí

Meistarafyrirlestur

Meistarafyrirlestur: Sýnir sauðfé við Hvalfjörð merki um líffræðilegt álag af völdum mengunar?
Hvenær hefst þessi viðburður:
12. maí 2014 - 10:00
Staðsetning viðburðar:
Askja
Nánari staðsetning:
Stofa 131
 
Gyða S. Björnsdóttir flytur fyrirlestur um verkefni sitt til meistaraprófs í umhverfis- og auðlindafræði. Verkefnið ber heitið Sýnir sauðfé við Hvalfjörð merki um líffræðilegt álag af völdum mengunar?
Ágrip
Á Grundartanga í Hvalfirði hefur verið vaxandi uppbygging á undanförnum árum og þar starfa meðal annars tvö stór fyrirtæki á sviði málmbræðslu, Norðurál hf. og Elkem Ísland hf. Í Hvalfjarðarsveit og Kjósarhreppi, í nágrenni iðjuveranna, er landbúnaður einn aðalatvinnuvegurinn, m.a. er þar stunduð sauðfjárrækt. Til þess að meta hvort bændur finna fyrir einhverjum neikvæðum heilsufarseinkennum hjá sauðfé vegna hugsanlegrar mengunar frá iðjuverunum var send spurningakönnun á alla bæi með tíu kindur eða fleiri í Kjósarhreppi, Hvalfjarðarsveit og Borgarbyggð, alls 222 bæi. Einnig var stuðst við gögn úr gæðastýringu í sauðfjárrækt og tekin viðtöl við bændur í Hvalfjarðarsveit. Niðurstöður spurningakönnunar leiddu í ljós almenna ánægju bænda með heilsufar sauðfjár. Fleiri bændur fjær iðjuverunum eru þátttakendur í gæðastýringu og skrá marktækt fleiri atriði sem tengjast heilsu sauðfjár. Að teknu tilliti til áhrifa gæðastýringarinnar reyndust marktækt fleiri bændur í nágrenni iðjuveranna hafa orðið varir við brúna bletti á framtönnum sauðfjár og lélega ull. Marktækt fleiri eldri ær eru geldar á svæðinu nær iðjuverunum á Grundartanga á árunum 2007-2012, að jafnaði 4% til móts við 2,6% á svæðinu fjær. Ekki er mikill munur á afurðatölum á milli svæða þegar á heildina er litið. Þróun þeirra á milli ára er þó ólík eftir svæðum og nær iðjuverunum verður rúmlega 6% samdráttur á milli áranna 2007 og 2009 og er það athyglisvert í ljósi þess að heildarflúorlosun eykst um 172% á Grundartanga á milli áranna 2005 og 2008 vegna stækkunar Norðuráls. Árið 2012 eru afurðatölur frá svæðinu að jafnaði aftur orðnar sambærilegar því sem þær voru árið 2007. Marktækt hæst hlutfall geldra eldri áa, að meðaltali 7,4%, og lægstar afurðatölur eru á bæjum suðvestanmegin við iðjuverin, á því svæði þar sem flúor hefur á undanförnum árum mælst einna hæstur í kjálkabeinum sauðfjár.
Leiðbeinendur: Kristín Ólafsdóttir og Guðbjörg Andrea Jónsdóttir.
Umsjónakennari: Brynhildur Davíðsdóttir.
Prófdómari: Jakob Kristinsson.